O inventario das campás das Catedrais de España: precedentes

O Ministerio de Cultura encargounos, entre 1989 e 1991 a dirección do inventario das campás das Catedrais de España, que foi realizado por diversos membros do Gremi de Campaners Valencians. Na súa primeira fase, o traballo recolleu as características das campás, das torres e dos toques das campás da Corona de Aragón. Nunha segunda fase recolléronse os datos das campás doutras vinte e cinco catedrais dunha franxa vertical da península, que comprende a Andalucía Oriental, a Comunidad de Murcia, Castilla - La Mancha, a Comunidad de Madrid, parte de Castilla y León, o País Vasco e Navarra. En total estudáronse 50 conxuntos de campás.

Difusión do inventario

O inventario das campás de 50 Catedrais de España difundiuse en tres ámbitos complementarios.

En primeiro lugar remitiuse a totalidade da información ao Ministerio de Cultura, onde figura nos seus arquivos. Tamén se remitiron as correspondentes copias aos Cabildos de cada unha das Catedrais, aos Concellos correspondentes e a cada unha das Comunidades Autónomas, competentes na conservación do patrimonio no seu propio territorio.

Finalmente, e non menos importante, a información introduciuse en Internet desde 1996, onde foi permanentemente actualizada. Esta é probablemente unha das mellores capacidades da rede e ao mesmo tempo algo inquietante: a información, ao ser constantemente posta ao día, é válida ata a seguinte renovación, que pode ser inmediata. Deste xeito os datos corresponden ao Último coñecemento sobre o patrimonio, cousa que non ocorre coas publicacións, que dalgún xeito son válidas ata o momento da súa edición e non máis adiante.

Necesidade dunha actualización do inventario

O traballo realizado tivo diversas carencias: en primeiro lugar estudaba aproximadamente a metade dos conxuntos catedralicios de campás. Doutra banda, o difícil acceso a algunhas campás así como outras limitacións, recomendaban completar o estudo. Cabe engadir a isto as numerosas actuacións realizadas na maior parte das Catedrais nestes últimos quince anos. Ata hai que ter en conta a aparición de novas catedrais, debido á reorganización das sedes episcopais.

A aparición de novas tecnoloxías, como Internet, a fotografía dixital ou a análise informática dos sons, así como a ampliación do estudo á totalidade das Catedrais, permitirá a elaboración dun estudo definitivo sobre un aspecto cultural pouco coñecido, e a pesar de todo, de gran valor emotivo e patrimonial.

O concepto de restauración aplicado ás campás

Se entendemos ben o concepto de restauración, esta actuación pretende recuperar, pór en valor e difundir os valores orixinais dun ben patrimonial. Do mesmo xeito supomos que o efecto patrimonial é un valor engadido, que converte ao ben, no seu conxunto, como elemento que ten e que dá sentido a unha comunidade. O concepto de restauración require un proxecto previo, unhas actuacións documentadas e na medida do posible reversibles, e un informe final das accións realizadas. Polo xeral o proxecto non é realizado pola empresa que efectúa a restauración, excepto en procesos moi especializados e que requiren actuacións específicas e con amplo apoio científico. Ata, o proxecto é independente do titular do edificio, aínda que é conveniente, e a miúdo necesario, que os usuarios interveñan no proxecto, de modo que o ben restaurado poida cumprir, na medida das necesidades actuais, co propósito para o que foi concibido.

Naturalmente, estes conceptos son usuais nas intervencións tanto arquitectónicas como artísticas. Non é preciso recordar que as empresas de restauración arquitectónica aplican un proxecto, redactado por un técnico superior e aprobado polas autoridades competentes, e que a miúdo actúa o mesmo redactor do proxecto de director das obras. Nas actuacións sobre bens mobles (desde obras pictóricas ata ourivaría pasando polos documentos ou pola indumentaria) non é inusual que un proxecto aprobado sexa executado polo mesmo equipo técnico que o propuxo, pero este está formado por especialistas, de titulación superior, e cunha formación e unha preparación teórica e tecnolóxica adecuadas.

Do mesmo xeito os titulares dos bens restaurados son conscientes que a restauración destes obxectos ha de seguir o proceso indicado: proxecto realizado por técnicos idóneos, autorización non só dos titulares senón e sobre todo daquelas autoridades competentes, oferta pública atendendo criterios de calidade, de reversibilidade e de aptitude técnica antes que de economía, documentación previa dos bens así como un estudo final que xustifique e explique as restauracións.

Pois ben: ningún destes conceptos é aplicado no caso dos campanarios, as campás e os toques. Actúase polo xeral sen proxecto, carécese de autorización administrativa e elíxese a empresa non tanto pola súa competencia senón pola súa máis baixo orzamento.

Este "modelo" de actuación, oposto directamente ao concepto de restauración e desde logo en clara contradición coa legalidade vixente supuxo a destrución de numerosos conxuntos de campás, a refundición de campás históricas así como a imposible execución daqueles toques de campás tradicionais que definían a personalidade a miúdo multisecular do conxunto.

Intentaremos, con este estudo preliminar, achegar elementos para recuperar os valores orixinais dun elemento patrimonial singular: o campanario, as campás e os toques da Catedral.

O campanario como instrumento musical

Ata agora entendíase que unicamente as campás eran un obxecto sonoro, ou mellor devandito, un obxecto que producía sons para anunciar acontecementos relixiosos. Nin sequera supúñase que as campás producían música, senón exclusivamente un ruído, máis ou menos armonioso, para chamar á igrexa. Esta simplificación privou ás campás, os campanarios e os toques de moitos dos seus valores tradicionais.

Nós propomos unha visión moito máis ampla e cultural das campás, os campanarios, as instalacións e os toques, que enriquece a cada conxunto e que complica as actuacións e os usos deste artefacto sonoro peculiar.

Pensamos, en primeiro lugar, que se trata dun instrumento musical no cal tanto a torre, coas súas características acústicas, as campás, as instalacións e os toques, conforman unha unidade cultural, na cal calquera modificación nun só dos seus elementos pode privarnos dun rico legado cultural.

Dicimos que o campanario é parte importante do instrumento: máis aló dos seus innegables valores arquitectónicos, a torre constrúese para servir de referencia á comunidade (valor icónico) e para transmitir mensaxes colectivas (valor comunicativo). Xa que logo a presenza de elementos aparentemente "engadidos", de mala arquitectura, xustifícase para mellorar a acústica do conxunto. E aínda hai máis, como diremos ao falar dos grafitos, o campanario é un elemento documental, que transmite numerosa información escrita sobre a pequena historia do edificio.

As campás son aquel obxecto sonoro tan singular que soa, producindo polo menos cinco notas musicais, que algúns chaman harmónicos e outros concomitantes. A campá é un obxecto musical que soa sempre igual, se se conservan os accesorios orixinais, xa que estes non modifican as notas producidas pero si cambian a súa potencia, destacando unhas ou outras, e afectando en consecuencia ao timbre. Dicimos que soa sempre igual: a campá produce, ao longo dos séculos, o mesmo conxunto de tons, e é xa que logo o único son cultural vivo que podemos escoitar do pasado.

As instalacións determinan o modo de tocar a campá, e xa que logo repercuten directamente na súa sonoridad. Os cepos de madeira, máis antigos, producen unha sonoridad máis melodiosa e potente, modificada pola distinta relación entre bronce e contrapeso, ou ata pola distinta localización da campá: polo xeral as máis agudas instaladas na parte alta do campanario ou polo menos na parte superior da sala, mentres que as graves ponse, polo xeral, na parte baixa, non tanto polo seu peso senón por unha mellor difusión das frecuencias máis baixas. As instalacións determinan os toques posibles: campás sen cepo non poden voltear, e tampouco aquelas que están fixas. Do mesmo xeito certos badalos impiden o repique, mentres que outros, de diversos materiais, evitan a rotura frecuente. A distinta altura das campás non impide o seu toque: ás veces existen técnicas para voltear grandes campás a cinco e máis metros de distancia, mentres que diversos mecanismos mediante cordas, poleas ou outros enxeñosos sistemas, permiten o toque de dous ou máis campás por unha soa persoa.

Os toques xustifican a existencia do campanario e das campás. Tradicionalmente ordenaban non só a vida da Catedral, senón da cidade ou ata da zona ata onde chegaba o son das súas campás. Os toques das campás marcaban os ritmos cotiáns, moito máis que os reloxos, abrían ou pechaban murallas, á vez que chamaban a oración; construían o calendario comunitario, mediante diversos toques que indicaban os rezos corais a laudes, a nona ou a vésperas, e organizaban a vida cidadán. Tamén tocaban a morto, sinalando o sexo, a idade, a categoría social e ata a pertenza a certas asociacións do falecido, e acompañaban as procesións e outros eventos espaciais, marcados e sinalados cos correspondentes toques.

Os toques de campás tradicionais

Os toques tradicionais son unha das achegas culturais máis singulares das Catedrais. Construídos ao longo dos séculos, adaptaban a acústica dos edificios, o número de campás, a súa instalación, as técnicas aplicadas para tocalas ás necesidades de comunicación dun grupo social tan significativo como unha Catedral e a rica vida litúrxica xerada polo Cabildo.

Hai que recordar dous puntos importantísimos con respecto aos toques das campás das Catedrais en España: cada Catedral tiña unha forma peculiar, unha linguaxe propia nos seus toques de campás. Había, e aínda quedan en parte, formas rexionais de tocar as campás, pero cada Catedral marcaba, cos seus xeitos, o estilo, os modos de tañer no seu territorio. Non hai, en absoluto, modos comúns de tocar, nin sequera os toques de defuntos. Nalgúns lugares todas as campás voltean, noutros non o fai máis que unha pequena; en moitos campanarios catedralicios as campás oscilan, mentres que noutros o repique, isto é o movemento dos badalos estando as campás fixas, é algo prohibido.

En consecuencia cada Catedral marcaba o estilo propio do bispado, o xeito diocesano de tocar. Xa que logo unha actuación no campanario catedralicio, aínda hoxe, serve de modelo para as igrexas da diocese, no positivo? e no negativo. Do mesmo xeito, cada Catedral marcaba, construía e organizaba a paisaxe sonora da cidade, sinalando o inicio e o final dos toques compartidos, desde a oración matutina ata o toque máis festivo.

Ante esta inmensa variedade de actuacións coas campás non podemos considerar que uns ou outros modos de tocar sexan "superiores" ou "máis excelentes". Pola contra, cada modo de tocar é froito dun proceso de creación, máis ou menos culto, desde logo oficial, e que durou varios séculos. A súa substitución non pode deberse máis que a causas extremadamente xustificadas, e nunca estéticas nin de aplicación de normas actuais, como a afinación, a obxectos máis antigos, como as multiseculares campás medievais.

Campás relixiosas e cívicas

Non é propósito noso entrar nunha discusión interminable sobre a titularidade das campás, tema delicado que xera ás veces apaixonadas reaccións. Cremos que a titularidade, é dicir a propiedade dunhas campás situadas nunha Catedral, é un tema irrelevante, xa que se trata de bens asociados a un monumento, e xa que logo inamovibles. Parece moito máis importante falar dos usos asociados ás campás. De xeito xeral as campás asociadas aos reloxos son denominadas campás "cívicas", e desde antigo utilízanse exclusivamente para o toque de horas e ás veces de cuartos. Tamén, de xeito xeral, estas campás asociadas aos reloxos, poden levar o escudo municipal, pero en calquera caso, e salvo moi contadas excepcións, xa tradicionais, non se mesturan" coas outras. As campás do reloxo están situadas, polo xeral, no mesmo campanario, pero nun lugar diferente, xa que non se utilizan para os toques ordinarios. A miúdo a campá das horas, fixa e antiga, ten un badalo interior (os sinais horarios fanse cun mazo externo) para toques realmente extraordinarios, mentres que a dos cuartos ata carece deste accesorio para o toque.

A localización destas campás na mesma torre non é casual. Ata son froito da nosa historia: mentres que nos Países Baixos, fai seis ou sete séculos, construían torres diferentes para o reloxo, a cargo do municipio, e para as campás da Catedral, a cargo da Igrexa, nós, mediante "Concordias" ou outros convenios, situabamos nun mesmo edificio campás con diferentes usos. En consecuencia deben manterse estes usos separados, mantendo esta localización altamente simbólica e froito da historia.

Epigrafía e grafitos: a pequena historia escrita da torre

Lamentablemente carecemos en España dunha tradición culta de estudos epigráficos das campás. Certamente algunhas campás catedralicias foron estudadas, aínda que, a miúdo, cítanse as súas inscricións sen verificalas ou ata sen asegurarse da existencia dunha campá xa refundida. Menos aínda existen estudos dos grafitos e outras epigrafías máis ou menos populares que existen ou existiron en todos os campanarios catedralicios. Certamente as inscricións das campás constitúen unha expresión solemne, a miúdo culta e litúrxica, e que transmite datos históricos moi concretos, que se poden completar a miúdo mediante outras fontes cultas, como o arquivo catedralicio.

Con todo os grafitos constitúen, moi a miúdo, a única fonte directa sobre os campaneiros e os seus toques, así como sobre os visitantes, información moito menos relevante. Estas informacións escritas, moitas veces moi antigas, e que utilizan os máis diversos soportes, desaparecen a miúdo sen documentalas durante o proceso de restauración arquitectónica, perdéndose uns datos irrecuperables.

A protección legal das campás

Probablemente todos os templos catedralicios son Bens de Interese Cultural, e en consecuencia estarían amparados aqueles obxectos mobles ou inmobles que forman parte inseparable do edificio.

Non entraremos na discusión de considerar as campás como bens mobles ou inmobles: hai opinións técnicas que defenden unha ou outra opción.

Con todo cremos que as campás, especialmente as máis antigas, deben ter unha incoación e unha declaración específica segundo a súa relevancia, como Ben de Interese Cultural (para aquelas anteriores a 1700 ou para aquelas máis simbólicas para o grupo); incluídas no Inventario Xeral de Bens Mobles (para aquelas fundidas entre 1701 e 1820 ou para as de menor interese comunitario), protexendo de xeito xenérico as posteriores.

De calquera modo, a incoación e posterior declaración debe incluír a campá e as súas instalacións, isto é o yugo, o badajo, ata o sistema de toques.

Tampouco pode excluírse a declaración do conxunto, de xeito específico, coa correspondente delimitación daqueles elementos protexidos, que de ningún modo han de limitarse aos meros bronces, por moi antigos que sexan. No entanto son escasos, e pódense contar cos dedos dunha man, os expedientes de incoación de BIC, ou aqueles que completan expedientes anteriores, que inclúan as campás da Catedral, polo menos as máis antigas.

Conservación do inmoble: os cables, as pombas e outras agresións

É evidente que os campanarios non foron concibidos orixinalmente con cables eléctricos ou outros condutores, de auga, de aire ou de electricidade. Con todo, estas instalacións, necesarias no noso tempo non só para a iluminación dos edificios senón para a dotación de certos servizos (desde alarmas a protección contra incendios, sen descartar os mecanismos para os toques automáticos das campás), deben harmonizarse cos valores do monumento, sen esquecer os efectos acústicos e ata estéticos que poidan producir aos visitantes.

Con todo a maior agresión que sofren nestes momentos os campanarios radica nas pombas e outras pragas animais ou vexetais, que introducen sucidade, deterioración, contaminación e degradación, aparte de ser fonte segura de enfermidades e parásitos. É innegable que as pombas gozan dunha fama inmerecida como adornos urbanos, que non corresponde coa degradación que producen nos elementos mobles e inmobles, e que non é compartida por outras pragas urbanas como as ratas ou as cascudas, que tamén forman parte do patrimonio biolóxico da humanidade.

Ante as pombas soamente cabe a defensa pasiva (posto que a activa aparece como imposible ou pouco popular). Con todo as defensas (reixas mellores que as redes, unidas a petiscos e ata a instalacións eléctricas, máis caras de manter) deben ter en conta o fin principal do campanario, é dicir o servir de instrumento musical; xa que logo non poden instalarse "tras" das campás ou impedir que estas poidan tocar ao modo histórico, agresión similar a substituír os bronces por altofalantes, ou cambiar os paramentos orixinais por masas de vidro e cemento.

Outra agresión usual, por parte das empresas instaladores das campás, de reloxos e doutros mecanismos, consiste na aplicación de publicidade en moitos destes elementos. A indicación da empresa instaladora na esfera do reloxo, ou ata en cada un dos elementos electromecánicos que conforman a instalación, constitúe sen dúbida unha publicidade innecesaria e que está estritamente prohibida tanto pola Lei do Patrimonio Histórico Español como polas correspondentes Leis de Patrimonio Cultural das Comunidades Autónomas.

Tampouco podemos esquecer a utilización do campanario como símbolo visual da comunidade, durante o ciclo festivo anual. Deixando aparte a iluminación do inmoble, que a miúdo consiste nunha innecesaria contaminación lumínica polo exceso de focos utilizados, non podemos esquecer a instalación durante o ciclo de Nadal dunha estrela luminosa, que a miúdo se deixa na torre durante todo o ano e que afecta aos valores monumentais e estéticos do inmoble. Do mesmo xeito a utilización do campanario como base para os fogos artificiais das festas, constitúe sen dúbida unha aplicación tradicional do inmoble, pero debe aplicarse a cautela con todas estas aplicacións luminosas, máis ou menos efémeras, que a miúdo danan ao edificio e sobre todo a súa imaxe, de xeito irreversible.

A sucidade das campás: triplo significado negativo

Na actualidade, a inmensa maioría das campás das Catedrais en España está cuberta de espesas capas de sucidade. Este abandono ten tres consecuencias, que afectan ao papel simbólico, patrimonial e acústico das campás.

Desde un punto de vista simbólico as campás son os únicos elementos mobles do culto que reciben nome durante a súa bendición. Un ornamento, un vaso sacro, ata un órgano - o máximo expoñente da música litúrxica - deben ser bendicidos antes de poder utilizarse. As campás, tamén, e ata a súa bendición é ás veces tan complexa que se asemella máis a unha consagración, co emprego de óleo, incenso e auga bendita. Pero a gran diferenza con respecto aos outros obxectos cultuales é a súa denominación ritual: nin un vaso sacro, nin un ornamento, nin un órgano reciben nome ao ser bendicidos.

Desde un punto de vista patrimonial as campás transmiten moitos datos históricos, musicais ou simbólicos. Teñen inscricións e dedicacións, a miúdo sinalan o momento e o autor da súa fabricación, e non faltan os doantes ou os responsables da súa factura, así como diversas decoracións, gravados ou outros elementos, que achegan unha preciosa información sobre o momento do seu fundición, e as inquietudes, necesidades e afáns dos seus autores e patrocinadores.

Desde un punto de vista musical as campás son, quizais, o único instrumento sonoro que transmite a mesma voz, con centésimas de semitono de diferenza, ao longo dos séculos. Con todo, capas de sucidade externas como os excrementos das aves ou internas como o sarro acumulado, modifican tanto o seu sonoridad que poden afogala. Diversos estudos demostran que campás históricas limpadas recuperaron un e máis minutos de vibración con respecto ao momento previo á limpeza.

Por iso a sucidade que tan xenerosamente cobre as campás é inaceptable, tanto por que se trata de obxectos de culto, como por desfigurar información patrimonial, así como - e sobre todo - por esconder, desfigurar e apagar unha voz musical, o único legado sonoro aínda vivo dos nosos antepasados.

Actuacións no conxunto de campás: a necesidade dun proxecto

Tras o devandito, non é preciso reiterar a necesidade de elaborar un proxecto de restauración do conxunto de campás relacionado cos valores orixinais do conxunto: a acústica do edificio, a afinación das campás, o timbre peculiar achegado polas instalacións, os toques como parte integrante da historia e dos usos do edificio.

En consecuencia o proxecto arquitectónico, e polo tanto, o plan director de restauración da Catedral, debe incluír estas necesidades acústicas, históricas e de comunicación que non só conforman o proceso de creación do campanario, das campás e dos seus toques senón que ata configuran e determinan a peculiar configuración arquitectónica do edificio.

As condicións para unha restauración das campás dunha Catedral

Xa que logo, o proxecto de restauración das campás dunha Catedral deberá non só estudar as características actuais do conxunto e achegar información sobre a historia e as técnicas tradicionais, senón que adaptará uns e outras ás necesidades actuais do templo catedralicio, da cidade e ata da comunidade de usuarios, en sentido moi amplo.

De xeito especial o proxecto debe incluír:

En consecuencia calquera proxecto manterá sempre a sonoridad orixinal do conxunto, reproducirá os toques históricos e non impedirá a interpretación manual destes toques tradicionais.

Propósito deste informe preliminar

Este informe preliminar forma parte dun proxecto global, como é o indicado estudo das campás de todas as Catedrais de España, das súas instalacións e dos seus toques tradicionais e actuais.

En consecuencia debe considerarse como unha primeira aproximación ao estado actual das instalacións, que será completada ao longo dos tres anos de duración do proxecto, e cuxos datos serán actualizados constantemente na páxina campaners.com/php/catedrals.php

Informe preliminar e Plan Director

No entanto debe considerarse, igualmente, o presente informe preliminar como un adiantamento, como un anteproxecto de restauración, que creemos debe formar parte do Plan Director da Catedral correspondente.

Metodoloxía utilizada

A información recollida ao longo dos últimos 15 anos volveu a ser verificada directa e persoalmente por un equipo formado por dúas persoas, Mari Carmen ÁLVARO MUÑOZ, e Francesc LLOP i BAYO, revisando, ampliando ou recollendo información de cada unha das campás e dos campanarios estudados.

Igualmente procedeuse a fotografar, na medida do posible, toda a epigrafía e decoracións de cada unha das campás estudadas, cuxo total de fotografías figura xunto a cada campanario ou campá. Estas imaxes dixitais poden consultarse en dous tamaños na ficha correspondente.

Tamén se gravou dixitalmente o son da práctica totalidade das campás, incluíndo as rotas, gravacións que serán analizadas ao longo do proxecto e que serán incorporadas á memoria final.

Do mesmo xeito iniciouse a consulta aos arquivos escritos e ata orais, para completar as informacións recolleitas, xunto ao acceso aos Plans Directores das Catedrais, naquilo que foi posible. Ata, nos poucos casos en que aínda existen campaneros tradicionais ou novos grupos de campaneiros, iniciáronse as entrevistas para incluír o seu coñecemento inmaterial a memoria definitiva.

Parte importante do proxecto foi a utilización dunha base de datos MySQL, e a redacción de numerosas consultas en linguaxe PHP, que permiten non soamente introducir todo tipo de informacións e de consultas, senón facer accesible esa información constantemente actualizada, na súa totalidade ou na parte que se considere, a través de Internet.

  • Catedrais: Bibliografía
  • Francesc LLOP i BAYO: bibliografia

     

  • Volver á páxina anterior
  • Menú inicial CAMPANERS DE LA CATEDRAL DE VALÈNCIA
    Campaners de la Catedral de València
    Buscar campá, campanario, poboación, fundidor, ano fundición, epigrafia, autor, artigo
    © Ministerio de Cultura (2008)
    © Campaners de la Catedral de València (2017)
    campaners@hotmail.com
    : 21-11-2017
    Convertir a PDF