Campá das horas (B) - Catedral de San Martiño - OURENSE (GALICIA)
Referència 4952
Referència 4952


Localización Patio de la Catedral
Diámetro 132
Altura 100
Borde 13
Año fundición 1551
Descripción La campana, la única con minúscula gótica del conjunto, tiene una larga inscripción repartida en dos líneas en la parte superior e inferior de la misma, incluso con una palabra que empieza arriba y sigue abajo: " + d u c t u s : e s t ⋮ y e s u s ⋮ a d p i l a t u n ⋮ h o r a ⋮ p r i m a ⋮ h o r a ⋮ t e r c i a r a n ⋮ c r u c i f i t e ⋮ c l a m i t a n t : h o r a : s e s t a : c o n c l a" / "b a t u s : e s t · i e s u s · c r u c i : h o r a : n o n a · e x p i r a u i t : i e s u s : fe c L a a n o d e m i l ✱ e ✱ d ✱ e ✱ l ✱ i ✱ a n o s ✱ ✱ s i e n d o ✱ o b r o e l senor ✱ canonigo ✱ r ✱ de quiroga ⋮ "
El texto parece que se inspira en las "Horae Sanctae crucis", la liturgia de las horas de la Santa Cruz, muy popular a partir de la segunda mitad del XV. Las Horae sanctae crucis son un conjunto de oraciones organizadas para usar en la llamada "Liturgia de las Horas", que es un determinado conjunto de oraciones dispuestas para ser rezadas a lo largo del día, una práctica muy antigua que se originó entre los monjes del desierto y los presbiterios, germinalmente en el s. IV y más claramente organizado en el s. V. Por otro lado, el lector moderno tenga en cuenta que en aquel entonces no se solía dividir las horas del día como actualmente acostumbramos, sino que ellos contaban la hora prima a partir de las seis de la mañana, la hora secunda eran las siete, y así hasta la hora duodecima (las seis de la tarde), mientras que las 12 horas de la noche se dividían en 4 vigiliae de tres horas cada una (prima vigilia, secunda vigilia, etc). Así la Liturgia de las Horas se agrupaba en 8 bloques de oraciones (Maitines, Laudes, prima, tertia, sexta, nona, Vísperas y Completas).
Las Horae sanctae crucis (es decir; liturgia de las Horas de la santa cruz) se populariza en los manuscritos a partir de la segunda mitad del s. XV. Así tenemos las Heures à l'usage de Tournai (Willamette Hours), c. 1460-1489, en la Willamette Library, Oregon, USA; el manuscrito GkS 1610 4º (The Della Porta Hours), hacia 1478-1480, en la Royal Library, Copenhague; las Horae sanctae crucis, hacia 1495, en la Cambridge University Library, Inglaterra, etc.
Este conjunto de oraciones se solía atribuir al papa Juan XXII (1244 - 1334), pero parece que ese error surgió por el hecho que ese papa concedió un año de indulgencia a quien lo rezara. En realidad la obra debe atribuirse al obispo agustino Egidio Romano (1247? - 1316), filósofo y teólogo, discípulo de santo Tomás (cf. Analecta Hymnica Medi Aevi (AL), vol. 30, p. 32-35), autor del oficio De Passione Domini o también conocido como Patris Sapientia, por las palabras iniciales del primer himno. http://aprendelatinonline.blogspot.com.es (12-05-2012).
En estas Horae el texto se escribe "Hora prima ductus est Iesus ad Pilatum... "Crucifigue", clamitant hora tertiarum... Hora sexta Iesus est in cruce clavatus... Hora nona Dominus Iesus expiravit,"
Es evidente la relación entre las horas del sacrificio de Jesús y el paso del tiempo, expresado por el reloj: de alguna manera estas oraciones santifican el tiempo cotidiano.
No sólo hay errores en transcribir el latín; también el resto del texto se escribe con faltas, y que puede interpretarse como "se hizo el año de 1551 siendo obrero el señor canónigo Rodrigo de Quiroga". No se indica el autor de esta interesante campana, una de las pocas existentes de forma romana y minúscula gótica. El cargo de obrero corresponde en otras catedrales al de fabriquero, y es el encargado de realizar, controlar y pagar las obras y los gastos de mantenimiento de la fábrica, es decir del inmueble y de los objetos de la catedral.
En el medio hay, por un lado, una cruz de calvario, que en vez de los tres clavos tiene tres lagartijas. Por el otro lado hay una cruz de San Andrés, rodeada de pequeños animales.
Habitualmente las lagartijas en las campanas significan que la campana ha sido refundida: así como según se creía las lagartijas nacían del fuego (ya que al tirar un tronco a la lumbre salían de él las lagartijas escondidas) la campana refundida nacía también del fuego. Sin embargo en esta campana parece que hay una interpretación mucho más francesa (y poco habitual en nuestras tierras) de asociar la lagartija al mal, al demonio: en vez de clavos en la cruz hay lagartijas, o sea símbolos malos. Y del mismo modo, en la cara opuesta rodean a la cruz de San Andrés no cuatro sino cinco lagartijas e incluso otro animal de difícil identificación.
En esta campana hay otro elemento singular: habitualmente la minúscula gótica se escribe toda seguida, incluso sin marcar los espacios entre las palabras. Aquí, por el contrario, hay en espacio entre cada letra, al menos en la frase latina, sin marcar diferencias entre palabras. La unión de las letras al final del texto, refiriéndose al nombre del gestor de la fundición, parece más bien motivada por falta de espacio que por un distinto tratamiento simbólico. Del mismo modo los distintos separadores utilizados entre palabras obedecen más al azar que a señalar diversos niveles de interés. También sorprende la distinta grafía del nombre de Jesús, en una misma campana: "yesus", "iesus".
Tercio (T) (3 cordones)
" + d u c t u s : e s t ⋮ y e s u s ⋮ a d p i l a t u n ⋮ h o r a ⋮ p r i m a ⋮ h o r a ⋮ t e r c i a r a n ⋮ c r u c i f i t e ⋮ c l a m i t a n t : h o r a : s e s t a : c o n c l a"
(2 cordones)
Medio (M) (00) (cruz de calvario - dos lagartijas en los extremos y una en el pedestal) " ✱ i ✱ n ✱ + ✱ r ✱ i ✱ "
(06) (cruz de San Andrés rodeada de pequeños animales)
Medio pie (MP) 2 cordones)
"b a t u s : e s t · i e s u s · c r u c i : h o r a : n o n a · e x p i r a u i t : i e s u s : fe c L a a n o d e m i l ✱ e ✱ d ✱ e ✱ l ✱ i ✱ a n o s ✱ ✱ s i e n d o ✱ o b r o e l senor ✱ canonigo ✱ r ✱ de quiroga ⋮ "
(3 cordones)
Toques tradicionales de campanas Horas del reloj.
Toques actuales de campanas No se toca
Estado anterior Parece que estuvo un tiempo en el museo, pero como molestaba fue llevada al pequeño patio donde la pudimos documentar con gran facilidad.
Estado actual Campana rota, al parecer. Al estar depositada en el suelo no fue posible comprobarlo. No obstante no se aprecia visualmente ninguna grieta.
Propuestas La campana debe ser soldada, por una empresa competente, para recuperar su sonoridad original, en el caso en que se encuentre rota.
La campana debe ser limpiada, por dentro y por fuera, para recuperar la sonoridad original.
De manera simbólica, por historia o por acústica, es inadmisible que las campanas litúrgicas, que tienen una función propia, suenen los cuartos y las horas del reloj.
Deben ser las campanas del reloj, restauradas y ubicadas en su estructura metálica, una encima de la otra (la más aguda y menos pesada encima) las que deben tocar, al menos durante el día cuartos y horas. También sería recomendable que lo hicieran de noche como en otras catedrales gallegas (Santiago, Mondoñedo), aunque la desaparición del reloj mecánico justifica difícilmente esta opción.
En la medida de lo posible, y de lo recomendable, ambas campanas deben tocar por mazos externos por gravedad y no por electromazos o similares.
Lo razonable sería tocar cuartos y horas (sin repetición) desde las ocho de la mañana a las doce de la noche, y las horas y un golpe de la campana de cuartos a la media desde las doce y media hasta las siete y media de la mañana.
De ningún modo deben dotarse estas campanas de badajos, ni deben ni pueden participar en otros toques que no sean los del reloj.
Protección Protección genérica al encontrarse en un BIC declarado. No obstante debería incoarse expediente para declarar la campana y el yugo de madera Bien Mueble de Interés Cultural.
Valoración En caso de rotura solamente puede ser soldada. Puede ser remplazada por una réplica.
Autores ficha LLOP i BAYO, Francesc
Fecha ficha 14-10-2016
Referència 4952


Localización Patín
Diámetro 132
Altura 100
Borde 13
Año fundición 1551
Descripción A campá, a única con minúscula gótica do conxunto, ten unha longa inscripción repartida en dúas liñas na parte superior e inferior da mesma, ata cunha palabra que empeza arriba e segue abaixo: "+ d u c t u s : e s t ⋮ y e s u s ⋮ a d p i l a t u n ⋮ h o r a ⋮ p r i m a ⋮ h o r a ⋮ t e r c i a r a n ⋮ c r u c i f i t e ⋮ c l a m i t a n t : h o r a : s e s t a : c o n c l a" / "b a t u s : e s t · i e s u s · c r u c i : h o r a : n o n a · e x p i r a u i t : i e s u s : fe c L a a n o d e m i l ✱ e ✱ d ✱ e ✱ l ✱ i ✱ a n o s ✱ ✱ s i e n d o ✱ o b r o e l senor ✱ canonigo ✱ r ✱ de quiroga ⋮ "
O texto parece que se inspira nas "Horae Sanctae crucis", a liturgia das horas da Santa Cruz, moi popular a partir da segunda metade do XV. As Horae sanctae crucis son un conxunto de oracións organizadas para usar na chamada "Liturgia das Horas", que é un determinado conxunto de oracións dispostas para ser rezadas ao longo do día, unha práctica moi antiga que se orixinou entre os monxes do deserto e os presbiterios, germinalmente no s. IV e máis claramente organizado no s. V. Doutra banda, o lector moderno teña en conta que naquel entón non se adoitaba dividir as horas do día como actualmente afacemos, senón que eles contaban a hora prima a partir das seis da mañá, a hora secunda eran as sete, e así ata a hora duodecima (as seis da tarde), mentres que as 12 horas da noite dividíanse en 4 vigiliae de tres horas cada unha (primeira vixilia, secunda vixilia, etc). Así a Liturgia das Horas agrupábase en 8 bloques de oracións (Maitines, Laudes, prima, tertia, sexta, nona, Vésperas e Completas).
As Horae sanctae crucis (é dicir; liturgia das Horas da santa cruz) popularízase nos manuscritos a partir da segunda metade do s. XV. Así temos as Heures à l'usage de Tournai (Willamette Hours), c. 1460-1489, na Willamette Library, Oregon, USA; o manuscrito GkS 1610 4º (The Della Porta Hours), cara a 1478-1480, na Royal Library, Copenhague; as Horae sanctae crucis, cara a 1495, na Cambridge University Library, Inglaterra, etc.
Este conxunto de oracións adoitábase atribuír ao papa Juan XXII (1244 - 1334), pero parece que ese erro xurdiu polo feito que ese papa concedeu un ano de indulgencia a quen o rezase. En realidade a obra debe atribuírse ao bispo agustino Egidio Romano (1247? - 1316), filósofo e teólogo, discípulo de santo Tomás (cf. Analecta Hymnica Medi Aevi (A O), vol. 30, p. 32-35), autor do oficio De Passione Domini ou tamén coñecido como Patris Sapientia, polas palabras iniciais do primeiro himno. http://aprendelatinonline.blogspot.com.é (12-05-2012).
Nestas Horae o texto escríbese "Hora prima ductus est Iesus ad Pilatum... "Crucifigue", clamitant hora tertiarum... Hora sexta Iesus est in cruce clavatus... Hora nona Dominus Iesus expiravit,"
É evidente a relación entre as horas do sacrificio de Jesús e o paso do tempo, expresado polo reloxo: dalgún xeito estas oracións santifican o tempo cotián.
Non só hai erros en transcribir o latín; tamén o resto do texto escríbese con faltas, e que pode interpretarse como "se fixo o ano de 1551 sendo obreiro o señor canónigo Rodrigo de Quiroga". Non se indica o autor desta interesante campá, unha das poucas existentes de forma romana e minúscula gótica. O cargo de obreiro corresponde noutras catedrais ao de fabriquero, e é o encargado de realizar, controlar e pagar as obras e os gastos de mantemento da fábrica, é dicir do inmueble e dos obxectos da catedral.
No medio hai, por unha banda, unha cruz de calvario, que no canto dos tres clavos ten tres lagartixas. Polo outro lado hai unha cruz de San Andrés, rodeada de pequenos animais.
Habitualmente as lagartixas nas campás significan que a campá foi refundida: así como segundo críase as lagartijas nacían do lume (xa que ao tirar un tronco ao lume saían del as lagartixas escondidas) a campá refundida nacía tamén do lume. Con todo nesta campá parece que hai unha interpretación moito máis francesa (e pouco habitual nas nosas terras) de asociar a lagartixa ao mal, ao demo: no canto de clavos na cruz hai lagartixas, ou sexa símbolos malos. E do mesmo xeito, na cara oposta rodean á cruz de San Andrés non catro senón cinco lagartixas e ata outro animal de difícil identificación.
Nesta campá hai outro elemento singular: habitualmente a minúscula gótica escríbese toda seguida, ata sen marcar os espazos entre as palabras. Aquí, pola contra, hai en espazo entre cada letra, polo menos na frase latina, sen marcar diferenzas entre palabras. A unión das letras ao final do texto, referíndose ao nome do xestor da fundición, parece máis ben motivada por falta de espazo que por un distinto tratamento simbólico. Do mesmo xeito os distintos separadores utilizados entre palabras obedecen máis ao azar que a sinalar diversos niveis de interese. Tamén sorprende a distinta grafía do nome de Jesús, nunha mesma campá: "yesus", "iesus".
Tercio (T) (3 cordóns)
" + d u c t u s : e s t ⋮ y e s u s ⋮ a d p i l a t u n ⋮ h o r a ⋮ p r i m a ⋮ h o r a ⋮ t e r c i a r a n ⋮ c r u c i f i t e ⋮ c l a m i t a n t : h o r a : s e s t a : c o n c l a"
(2 cordóns)
Medio (M) (00) (cruz de calvario - dous lagartixas nos extremos e unha no pedestal) " ✱ i ✱ n ✱ + ✱ r ✱ i ✱ "
(06) (cruz de Santo Andrés rodeada de pequenos animais)
Medio pie (MP) (2 cordóns)
"b a t u s : e s t · i e s u s · c r u c i : h o r a : n o n a · e x p i r a u i t : i e s u s : fe c L a a n o d e m i l ✱ e ✱ d ✱ e ✱ l ✱ i ✱ a n o s ✱ ✱ s i e n d o ✱ o b r o e l senor ✱ canonigo ✱ r ✱ de quiroga ⋮ "
(3 cordóns)
Toques tradicionales de campanas Horas do reloxo.
Toques actuales de campanas Non se toca
Estado anterior Parece que estivo un tempo no museo, pero como molestaba foi levada ao patí onde a puidemos documentar con gran facilidade.
Estado actual Campá rota, ao parecer. Ao estar depositada no chan non foi posible comprobalo. No entanto non se aprecia visualmente ningunha grieta.
Propuestas A campá debe ser soldada, por unha empresa competente, para recuperar a súa sonoridad orixinal, no caso en que se atope rota.
A campá debe ser limpada, por dentro e por fóra, para recuperar a sonoridad orixinal.
De xeito simbólico, por historia ou por acústica, é inadmisible que as campás litúrgicas, que teñen unha función propia, soen os cuartos e as horas do reloxo.
Deben ser as campás do reloxo, restauradas e situadas na súa estrutura metálica, unha encima da outra (a máis aguda e menos pesada encima) as que deben tocar, polo menos durante o día cuartos e horas. Tamén sería recomendable que o fixesen de noite como noutras catedrais galegas (Santiago, Mondoñedo), aínda que a desaparición do reloxo mecánico xustifica difícilmente esta opción.
Na medida do posible, e do recomendable, ambas campás deben tocar por mazos externos por gravidade e non por electromazos ou similares.
O razoable sería tocar cuartos e horas (sen repetición) desde as oito da mañá ás doce da noite, e as horas e un golpe da campá de cuartos á media desde as doce e media ata as sete e media da mañá.
De ningún modo deben dotarse estas campás de badalos, nin deben nin poden participar noutros toques que non sexan os do reloxo.
Protección Protección genérica ao atoparse nun BIC declarado. No entanto debería incoarse expediente para declarar a campá e o yugo de madeira Ben Moble de Interese Cultural.
Valoración En caso de rotura soamente pode ser soldada. Pode ser remplazada por unha réplica.
Autores ficha LLOP i BAYO, Francesc
Fecha ficha 14-10-2016