
 | | Localización |
Campanario. Kanpandorrea. |
|---|
| Diámetro (en cm) |
90.2 |
|---|
| Altura del bronce |
68.2 |
|---|
| Borde |
7 |
|---|
| Peso aproximado (en kilos) |
278 |
|---|
| Año fundición |
1450ca |
|---|
| Descripción |
La campana tiene asas compuestas. En el tercio hay una inscripción latina en minúscula gótica, entre cuatro cordones que dice así: “mentem ✚ santam ✚ epontanean ✚ onoren ✚ deo ✚ parte ✚ liberationen ✚”. Su correcta interpretación quedaría como: “mentem ✚ sanctam ✚ spontameam ✚ honorem ✚ deo ✚ et ✚ patria ✚ liberationem”. Su traducción al castellano podría traducirse como: “De manera piadosa, y voluntariamente sueño en honor de Dios y para liberar mi patria.”. La expresión está presente en campanas altamente antiguas, desde el siglo XIII hasta principios del XVI yendo muy lejos. En el medio, vemos una especie de cenefa de puntos, que bajo ella aparecen cuatro cruces de calvario potenzadas, repartidas en los cuatro puntos principales (00, 03, 06 y 09). En el medio pie hay tres cordones equidistantes, borrados en algunas zonas. Por último, en el pie hay dos cordones.
Kanpaiak helduleku konposatuak ditu. Heldulekuan, latinezko inskripzio bat dago gotiko minuskulaz, lau korden artean, hau dioena: “mentem ✚ santam ✚ epontanean ✚ onoren ✚ deo ✚ parte ✚ liberationen ✚”. Bere interpretazio zuzena hau izango litzateke: “mentem ✚ sanctam ✚ spontameam ✚ honorem ✚ deo ✚ et ✚ patria ✚ liberationem”. Hauxe izan liteke bere euskarara itzultzea: “Jainkoaren ohorez eta nire aberria askatzeaz amesten dut jainkozale eta borondatez.”. Diseinu hau XIII. mendetik XVI. mendearen hasierara bitarteko kanpai oso zaharretan aurkitzen da. Erdian, puntuzko ertz moduko bat ikusten dugu, eta azpian lau Kalbarioko gurutze sendo agertzen dira, lau puntu nagusietan banatuta (00, 03, 06 eta 09). Oinarrian, hiru korda daude distantzia berera, zenbait gunetan kolore deskolorekoak. Azkenik, behealdean, bi korda daude. |
|---|
| Asas |
Compuestas ~ Konposatua. |
|---|
| tercio (T) |
(Dos cordones).
“mentem ✚ santam ✚ epontanean ✚ onoren ✚ deo ✚ parte ✚ liberationen ✚”
(Dos cordones).
(Bi lokarri).
“mentem ✚ santam ✚ epontanean ✚ onoren ✚ deo ✚ parte ✚ liberationen ✚”
(Bi lokarri). |
|---|
| Medio (M) |
(Cenefa de puntos).
(00, 03, 06 y 09) (Pequeñas cruces de calvario potenzadas).
(Puntuen ertza).
(00, 03, 06 eta 09) (Kalbarioko gurutze txiki eta indartsuak). |
|---|
| Medio pie (MP) |
(Tres cordones).
(Hiru soka). |
|---|
| Pie |
(Dos cordones).
(Bi lokarri). |
|---|
| Prima |
Sol 4ª |
|---|
| Toques tradicionales de campanas |
Dada la alta antigüedad de la campana, y las características e instalaciones de ciertas campanas en Kuartango, pensamos que fuese repicada sobre todo, pero también balanceada, al posiblemente haber tenido un yugo de madera medieval destinado a ello. Tampoco podríamos definir una jerarquía de toques completamente, ya que es posible que esta campana hiciese algunos toques que desconoceríamos por completo, nada comparables con otros que tenemos constancia.
Kanpaiaren antzinatasuna eta Kuartangoko kanpai batzuen ezaugarriak eta instalazioak kontuan hartuta, uste dugu batez ere jotzen zela, baina baita astintzen ere, agian horretarako diseinatutako Erdi Aroko egurrezko uztarri bat izan zelako. Ezin dugu jotzeko ereduen hierarkia zehatzik ezarri, baliteke kanpai honek guretzat guztiz ezezagunak diren jo batzuk egitea, guk erregistratu ditugun ez bezala. |
|---|
| Toques actuales de campanas |
No sabemos si se sigue tocando actualmente. La campana puede repicar mediante una cadena atada al badajo, pero no puede girar.
Ez dakigu gaur egun ere jotzen den. Kanpaia klapetari lotutako kate baten bidez jo daiteke, baina ezin da biratu. |
|---|
| Yugo |
Madera vasco-riojano “de orejas”. |
|---|
| Estado original |
Dada la alta antigüedad de la campana, desconocemos por completo de dónde procede originalmente, por lo que cabrían ciertas posibilidades de que fuese trasladada desde otra población. Por tanto, tampoco sabemos qué instalaciones, localizaciones y demás características pudo tener desde un principio. Apostamos que estuviese instalada quizás en este mismo hueco o en otro templo, con un yugo antiguo de madera medieval que también permitiese el balanceo y repiques, junto a otra campana.
Kanpaiaren antzinatasuna kontuan hartuta, ez dakigu nondik datorren jatorriz, beraz, baliteke beste herri batetik ekarri izana. Beraz, ez dakigu zeintzuk izan zitezkeen bere jatorrizko instalazioak, kokapenak edo bestelako ezaugarriak. Susmoa dugu nitxo berean edo beste eliza batean instalatu zutela, Erdi Aroko egurrezko uztarri zahar batekin, kulunkatzeko eta jotzeko aukera ematen ziona, beste kanpai baten ondoan. |
|---|
| Estado actual |
Bueno. La campana está en el hueco izquierdo de la espadaña. Cuenta con un yugo de madera con ejes acodados, parecido a los yugos vasco-riojanos “de orejas”; en un lado del yugo hay una vara cilíndrica, que inmoviliza la campana. También la misma tiene un badajo de madera y una cadena para repicar.
Ados. Kanpaia kanpandorrearen ezkerreko irekiduran dago. Zurezko uztarri bat du, ardatz kurbatuak dituena, eusko-errioxar “belarri” uztarrien antzekoa; uztarriaren alde batean kanpaia geldiarazten duen haga zilindriko bat dago. Zurezko klaustro bat eta jotzeko kate bat ere baditu. |
|---|
| Mecanismos de toque |
Badajo de madera y cadena para repicar. |
|---|
| Intervenciones |
La campana fue fundida posiblemente a mediados del siglo XV. Dada su alta antigüedad, desconocemos qué características recibiría desde un principio. Pasado un tiempo, tuvo que recibir las instalaciones actuales, siendo un yugo de madera y badajo.
Kanpaia XV. mendearen erdialdean urtu zen ziurrenik. Bere adina kontuan hartuta, ez dakigu zeintzuk ziren bere jatorrizko ezaugarriak. Denborarekin, egungo osagarriak jarri behar izan dizkiote, egurrezko uztarri eta klakarekin barne. |
|---|
| Propuestas |
Para conservar de manera excelente los valores culturales existentes de la campana, proponemos que pueda volver a voltear, retirando las inmovilizaciones e instalar otras que no impidan el movimiento, todo ello si se toman a cabo en próximas iniciativas.
Kanpaiaren balio kulturalak modu bikain batean gordetzeko, berriro astintzea proposatzen dugu, immobilizazioak kenduz eta mugimendua oztopatzen ez duten beste batzuk jarriz, etorkizuneko ekimenetan horiek guztiak egiten badira. |
|---|
| Valoración |
Campana muy interesante. Debe ser incoado expediente para declararla Bien de Interés Cultural dada su singularidad y valor histórico excepcional; en caso de rotura solo se permite su soldadura, y la sustitución por una réplica u otra campana. |
|---|
| Instalación |
La instalación es tradicional en relación al lugar, por lo tanto debe de ser conservada además de restaurada, para proteger los valores culturales, artísticos e históricos del instrumento. Cualquier mecanización deberá de respetar todas estas características, además de reproducir los toques tradicionales y permitir los toques manuales. |
|---|
Autores de la documentación- HERNANDO CHICO, Ulises [Documentación de la campana, en nombre de la asociación cultural y profesional CAMPANEROS DE LAS MERINDADES.] (06-04-2026)
| | Editor de la ficha |
HERNANDO CHICO, Ulises |
|---|
| Actualización |
26-05-2026 |
|---|
| 24 Fotos |
|---|
|