Catedral Basílica da Nosa Señora da Asunción - MONDOÑEDO (GALICIA)

Inventario de las campanas de las Catedrales de España

Catedral Basílica da Nosa Señora da Asunción - MONDOÑEDO (GALICIA)

Listado musical
(Referencia: 680)



DescripciónSegún SARTHOU CARRERES ("Catedrales de España" - 1952)
Este monumento religioso es el más importante de la ciudad; pero a su severa arquitectura protoojival, del siglo XIII, se le adhirió una fachada barroca en el XVIII, bajo el rosetón gótico de los albores del XVI, de gran mérito artístico (como las pinturas murales, del XV, en el interior del templo)...
La fachada del tempo aparece muy variada, con reformas de 1546 y 1705. Su puerta es románica, con arcos abocinados de medio punto, sobre columnas laterales, y tímpano sobre dintel. Prescindiendo del rosetón, estatuas y añadidos, sólo diremos que flanquean esta fachada dos torres gemelas, con campanas y reloj.


Un panel de información turística en la portada dice:
La Catedral construida en el siglo XIII reúne, con una planta de cruz latina, diversos estilos arquitectónicos (románico, gótico y barroco) y cuenta con un claustro interior que da acceso al Palacio Episcopal. De esta construcción es preciso destacar el Rosetón situado en la fachada principal y las pinturas murales de época medieval de la nave central.
La última gran reforma en la misma tuvo lugar en la fachada en el siglo XVIII. Esta consistió en la construcción de dos nuevas torres cuadradas en sustitución de las anteriores redondas y más pequeñas. En 1718 se inauguró la primera (de la izquierda) y en 1730 la segunda (de la derecha).

Las dos torres corresponden a la separación simbólica habitual de torre de campanas y torre del reloj, aunque en este caso, poco habitual, las campanas se encuentran en la torre norte.
El elemento de mayor interés no es el reloj, del XIX, en pleno funcionamiento, o las campanas, con una anepígrafa, probablemente del siglo XIV y el resto del XVIII y XIX. El mayor valor de este conjunto es que no ha sido nunca mecanizado y que sus toques son interpretados de manera manual por el campanero Valentín INSUA y sus ayudantes. Esta actividad es tan importante que debería ser protegida como Bien de Interés Cultural de Carácter Inmaterial.
ProtecciónBien: Catedral de Nuestra Señora de los Remedios Igrexa Catedral
Comunidad Autónoma: C.A. Galicia
Provincia: Lugo
Municipio: Mondoñedo
Categoría: Monumento
Código: (R.I.) - 51 - 0000080 - 00000
Registro: (R.I.) REGISTRO BIC INMUEBLES: Código definitivo
Fecha de Declaración: 23-05-1902
Fecha Boletín Declaración: 24-05-1902
MINISTERIO DE EDUCACIÓN, CULTURA Y DEPORTE (19-07-2015)


El papa Juan XXIII, mediante una bula fechada el 9 de marzo de 1959 la nombró basílica.
GraffittiHay un cartel en el muro que dice: "Esta prohibido por la Au- / toridad bajo la multa de / ... orinar o ensuciarse en el / atrio y demas zonas"
En la escalera de acceso y cerca de las ventanas hay diversos grafitos que pueden ser antiguos.
Palomas y otras plagasLas palomas son escasas en las primeras plantas de las dos torres de la catedral, pero en las segundas plantas sus excrementos superan los veinte centímetros de altura en algunos lugares.
Debe encontrarse una solución para que no aniden en la bóveda de la segunda planta.
CampanasPascual CALVETE HERNÁNDEZ Catedral de Mondoñedo (Lugo) (1991) transcribe unas actas capitulares que se refieren a la fundición de la campana "de las medias" en 1728 así como la bajada de la grande del reloj, Jerónima "... de suerte que se pueda tañer a vuelo".
En 1851 se funden la Paula y la Ronda por el vecino de Mondoñedo Francisco Blanco Palacios (sic) aunque Manuel Díez fundidor de Astorga pretendió la rescisión del contrato para hacerlas él más baratas.
En 1868 se vuelve a romper la Paula, que es refundida por Nicolás María DÍEZ de León. Ese mismo año se bendicen y dan nuevo nombre a las campanas (según veremos más adelante).
Finalmente en 1884 la Paula se rajó nuevamente y fue refundida por Esteban ECHEBASTER de Vitoria, que es la actual campana.
Proponemos la siguiente tabla comparativa:
Número (1)Nombre tradicional (2)Nota (3)Nombre camppana (4)Nombre bendición (5)Orden (6)
1Agonía menorLab 5 24Santa BárbaraFructuosa Bárbara das Dores5
2Agonía maiorLab 5 46JuanGonzala Juana da Expectación6
3Esquilón novoMib 5 33Sen nomeMartina de Jesús, María j José4
4Esquilón velloSol 4 -44AnepígrafaFeliciana, Aldeodata do Patrocinio7
5PrimaReb 4 -35Santiago e RosendoJacoba María Concepción2
6RondaMib 4 - 11María RosendaRona Rosenda María Natividad3
7PaulaSol 3 04Santa PaulaPaula da Asunción1

Notas

  1. Numeramos las campanas por diámetro, de menor a mayor. No solo es una numeración habitual de campanas, sino que es objetiva: el diámetro da una referencia exacta en centímetros.
  2. Utilizamos el nombre tradicional, como referencia del nombre de la campana. La fuente ha sido el campanero Valentín INSUA, y ese nombre tiene sentido tanto para él como para los habitantes de Mondoñedo.
  3. La nota está medida a partir del análisis sonoro de la grabación digital de las campanas. Analizada por Francesc LLOP i ÁLVARO, y utilizando la herramienta Wavanal.
  4. Nombre que figura en la campana. En seis de las siete campanas va precedido de la Sagrada Familia, completa (los tres miembros Jesús, María y José) o simple (Jesús María). Esta utilización de la Sagrada Familia es habitual desde al menos el siglo XVIII hasta nuestros días en las campanas gallegas, aunque es poco habitual o inexistente fuera de Galicia. Precisamente ni la campana más antigua, anepígrafa, ni la más moderna, la Paula, lo llevan. En el último caso se explica, por ser fabricada por un fundidor vasco.
  5. Numeración de CALVETE en la otra citada. Suponemos que las numera de menor a mayor, aunque los nombres no coinciden ni con los tradicionales ni con los inscritos. Incluso, la campana conventual está cambiada de orden.
  6. Nombre otorgado por el obispo de Mondoñedo en 1868 al volver a bendecir las campanas. No corresponde ni con el nombre inscrito ni con el tradicional.



En el museo hay una colección de tres campanas de mano, parecidas a las producidas en Flandes en el siglo XVI, con mucha pátina y suciedad que impide estudiarlas. En cualquier caso se trata de campanas dignas de protección y del mayor interés.
Toques tradicionales de campanasAntiguamente se tocaba a parto con la Agonía menor, según dice ÁLVARO CUNQUEIRO que tocaron para su nacimiento, aunque él llama Petra a la campana.
Toques actuales de campanasLas campanas se tocan exclusivamente de forma manual. En la torre alta de las campanas, dos se tocan a balanceo y otras dos con el badajo, mediante las correspondientes cuerdas que llegan hasta media torre. Allí llegan también las tres cuerdas correspondientes a las campanas mayores, ubicadas en la parte baja de la torre.
Los toques actuales son los siguientes:
  • Esquilón el sábado a las 18:30
  • Ángelus - Jueves y Domingo, 33 golpes
  • a Alzar - Dos veces tres golpes
  • repenique (antes del volteo) con las dos Agonías
  • volteo de tres campanas (las tres mayores) para el patrón San Lucas, la Ascensión, San Roque, Jueves y Sábado Santo, Corpus y Nochebuena.
  • a Incendios
  • a Muertos, por la parroquia de Santiago, con las campanas de la Agonía se tocan 2 veces (mujer) o 3 (hombre)
PropuestasLa instalación es tradicional y debe ser conservada para proteger la sonoridad y otros valores culturales. Cualquier mecanización deberá conservar estas cualidades, reproducir los toques tradicionales y permitir los toques manuales.
Debe resolverse el acceso a las aves a la planta alta, cerrando al menos la cúpula con una red metálica, para impedir su anidamiento.
Las campanas debe ser limpiadas, por dentro y por fuera, para recuperar la sonoridad original.
Los yugos de madera deben ser restaurados, conservando en la medida de lo posible todas las partes originales incluidos los herrajes, sustituyendo los cojinetes por rodamientos autocentrados, así como aquellos elementos que exija la seguridad. No obstante las partes sustituidas serán iguales a las originales.
Los badajos serán de las mismas características que los actuales, incluido tamaño de la bola y peso.
Las campanas deben balancear, voltear y repicar. Deben ser dotadas igualmente de una palanca de volteo en el lado derecho, para permitir el toque mediante soga.
Sería recomendable una mínima mecanización para permitir el toque de ciertas señales diarias como el Ave María o las Ánimas, con mecanismos que tiren en su caso de las cuerdas de los badajos directamente, y evitando la motorización de las tres campanas de volteo.
La Ronda, que ahora oscila solamente, debe recuperar la posibilidad de voltear, manteniendo, como las otras campanas, el yugo en todo aquello que sea posible.
Aunque la Catedral está protegida con el mayor nivel existente para un inmueble, sería conveniente declarar Bien Mueble de Interés Cultural la campana gótica anepígrafa, así como incluir en el Inventario de Bienes Muebles al reloj y las demás campanas.
Sobre todo debería protegerse como Bien Cultural de Carácter Inmaterial tanto el funcionamiento manual del reloj como los toques exclusivamente manuales de esta Catedral.
Autor
  • ÁLVARO MUÑOZ, Mari Carmen; LLOP i BAYO, Francesc (20-07-2006)
  • INSUA, Valentín (20-07-2016)
  • ÁLVARO MUÑOZ, Mari Carmen; LLOP i BAYO, Francesc (20-07-2016)
  • Cuadrante solar
    Hai un cuadrante solar no claustro.

     

    Matraca
    Hai escasos restos da carraca na sala de campás que se utilizan para inmobilizar as dúas campás de volteo.
    A carraca orixinal atópase no museo e debería ser restaurada ou substituída por unha copia, para o seu uso en Semana Santa.
    Hai unha carraca de man colgada nun dos muros do citado museo.

     

    Rueda de campanas
    Hai unha roda de campanillas no museo, de moi recente fabricación (roda de bicicleta, varillas metálicas industriais) coas campás soltas e de escaso interese.

     

    Bibliografía (Se puede ordenar por cualquiera de los campos)

    AutorTítuloFecha
    ARIÑO, José RamónLa campana de ánimas1987
    CAL PARDO, EnriqueAlgunos datos sobre las campanas de la Catedral de Mondoñedo1990
    CALVETE HERNÁNDEZ, PascualCatedral de Mondoñedo1991
    PERNAS, RamónCampanas2004
    LOUREIRO, RamónRouco Varela reivindica el papel de Galicia en la evangelización de Europa2006
    LOMBARDERO, XavierEl Ministerio de Cultura cataloga las campanas catedralicias gallegas2007
    ARNÁIZ, A.Campanas, caballos y perros para un singular concierto en Mondoñedo2009
    LOMBARDERO, XabierMondoñedo se convierte en un torrente de sonidos2009
    L. MONTES, SusanaLa mano que mece las campanas2010
    LA VOZMondoñedo, de nuevo escenario único2010
    MONDOÑEDO ES MÁSGuardiana de las zapatillas del obispo2010
    ÁLVEZ, Jose MªPreservan el patrimonio sonoro con el tañido de las campanas mindonienses2016
    ÍNSUA PALACIOS, ValentínToques da Catedral de Mondoñedo2016
    OS CHICHISOSCampás e Campaneiros - Catedral Basílica da Asunción Mondoñedo2016
    AVANLos campaneros de Valencia y de Mondoñedo tocarán al mismo tiempo los toques de difunto por monseñor José Gea Escolano2017
    LA VOZConcerto das sete campás na catedral de Mondoñedo2017
    LLOP i BAYO, FrancescUnidos por las campanas - In memoriam monseñor José Gea Escolano2017
    MURADO, Miguel-AnxoAs campás roubadas2017
    ZAFRA, IgnacioProhibido tocar las campanas, vecinos durmiendo2017
    ABC VALENCIA¿Por qué sonarán a la vez mil campanarios a mano este sábado en toda Europa?2018
    ASOCIACIÓN CULTURAL CAMPANEIROS DE GALICIAAs campás ó son do Camiño2022
    ÍNSUA PALACIOS, ValentínCampaneros de la Catedral de Mondoñedo2022
    Redacción (www.aquidiario.com)Valentín Insua, campaneiro da catedral de Mondoñedo: "As campás sempre nos contan algo"2025
    TROIANO CARRIL, XoséHomenaxe a Valentín Ínsua2025

    Grabaciones sonoras (Se puede ordenar por cualquiera de los campos)

    PersonaAudioFechaDuración
    ÍNSUA PALACIOS, VALENTÍNDivinos oficios en días solemnes pola maña 17-09-201602:20
    ÍNSUA PALACIOS, VALENTÍNDivinos oficios en días normais pola maña 17-09-201602:45
    ÍNSUA PALACIOS, VALENTÍNDivinos oficios en días solemnes pola tarde 17-09-201601:41
    ÍNSUA PALACIOS, VALENTÍNDivinos oficios en días normais pola tarde 17-09-201601:37
    ÍNSUA PALACIOS, VALENTÍNToque a coro 17-09-201601:56
    ÍNSUA PALACIOS, VALENTÍNToque a parto 17-09-201600:41
    ÍNSUA PALACIOS, VALENTÍNA Ave María, o amencer, as doce e o anoitecer 17-09-201600:59
    ÍNSUA PALACIOS, VALENTÍNToque a ánimas 17-09-201603:08
    ÍNSUA PALACIOS, VALENTÍNToque o alzar 17-09-201603:08
    ÍNSUA PALACIOS, VALENTÍNToque a incendio o calquer outra calamidade 17-09-201603:08
    ÍNSUA PALACIOS, VALENTÍNToque a anxel 17-09-201601:21
    ÍNSUA PALACIOS, VALENTÍNToque a agonía (canónigo) 17-09-201601:21
    ÍNSUA PALACIOS, VALENTÍNToque a morto 17-09-201609:00
    ÍNSUA PALACIOS, VALENTÍNRepenique 17-09-201601:04
    ÍNSUA PALACIOS, VALENTÍNVolteo de campás 17-09-201602:11
    ÍNSUA PALACIOS, VALENTÍNFalta campaneiro 17-09-201602:11
    ÍNSUA PALACIOS, VALENTÍNSemana Santa 17-09-201601:08
    ÍNSUA PALACIOS, VALENTÍNVolteo da Ronda 17-09-201601:08
    ÍNSUA PALACIOS, VALENTÍNRoda de campás 17-09-201601:08

    Vídeo (Se puede ordenar por cualquiera de los campos)

    PersonaVídeoFechaDuración
    ÍNSUA PALACIOS, VALENTÍNCampanario de la Catedral de Mondoñedo 26-09-201004:14
    ÍNSUA PALACIOS, VALENTÍNAs campás 19-04-201634:37
    ÍNSUA PALACIOS, VALENTÍNA catedral de Mondoñedo é das poucas que contan cun campaneiro que as toca de xeito manual 17-09-201601:56
    ÍNSUA PALACIOS, VALENTÍNVolteo de la campana "A Paula", catedral de Mondoñedo 15-11-201700:42
    ÍNSUA PALACIOS, VALENTÍNConcierto de campanas en Mondoñedo 16-11-201701:08
    ÍNSUA PALACIOS, VALENTÍNToque por el Año Europeo del Patrimonio Cultural 21-04-201819:44
    ASOCIACIÓN CULTURAL CAMPANEIROS DE GALICIAConcerto de campás 06-11-202209:00
    137 Fotos

    Fichas de las campanas

    Editor de la ficha LLOP i BAYO, Francesc
    Actualización 22-04-2018

    Campanas desaparecidas

    LocalizaciónCampanaFundidorAño fundiciónDiámetro (en cm)Peso
    Paula (refundida)BLANCO CHARLO, FRANCISCO ANTONIO (1804-1878)18511571467
    Paula (refundida)DÍEZ, NICOLÁS MARÍA (LEÓN)18681571467

    Campanas actuales

    LocalizaciónCampanaFundidorAño fundiciónDiámetro (en cm)Peso
    EspadanaCampá da Traizón (0)1800ca5072
    Museo da CatedralDos cuartos (a)205
    Museo da CatedralDas horas (b)1850ca3016
    Torre alta das campásAgonía menor, Feliciana Aldeodata de Patrocinio (1)1350ca55.297
    Torre alta das campásAgonía maior, Fructuosa Bárbara de los Dolores (2)BLANCO PALACIO, FRANCISCO (MONDOÑEDO)185157107
    Torre alta das campásEsquilón novo, Gonzala Juana de la Expectación (3)HAZA Y PALACIO, FRANCISCO179269190
    Torre alta das campásEsquilón vello, Martina de Jesús Maria y José (4)BLANCO PALACIO, FRANCISCO (MONDOÑEDO)181682319
    Torre baixa das campásRonda, Rosenda María Natividad (5)HAZA Y PALACIO, FRANCISCO1813110771
    Torre baixa das campásPrima, Jacoba María Concepción (6)BLANCO CHARLO, FRANCISCO ANTONIO (1804-1878)1851111792
    Torre baixa das campásPaula de la Asunción (7)ECHEBASTER, ESTEBAN (VITORIA)18851571467
    Torre do reloxoDos Cuartos (A)17284760
    Torre do reloxoDas Horas (B)ALONSO DE VIADERO, DIONISIO1720117607

    Relojes

    Reloj mecánico (1)


    Desaparecido Parado

    AutorFERNÁNDEZ LOMBARDERO, JUAN ANTONIO (SANTA EULALIA DE OSCOS)
    Empresa de mantenimientoFERNÁNDEZ LOMBARDERO, JUAN ANTONIO (SANTA EULALIA DE OSCOS)
    Fecha de construcción 1773
    Editor de la ficha LLOP i BAYO, Francesc
    Actualización 24-07-2015
    3 Fotos
    Reloj mecánico (2)


    Existente En marcha
    Directo al eje con manivela u otro elemento

    AutorISASMENDI, CÁNDIDO (BILBAO)
    Empresa de mantenimientoISASMENDI, CÁNDIDO (BILBAO)
    Fecha de construcción 1863
    Descripción Remóntase o reloxo, é dicir dáse cordo ás pesas cada semana, manualmente.
    O reloxo, situado na torre sur, ten dúas campás na mesma torre para os cuartos e as horas.
    Hai igualmente dúas campás pequenas, situadas no museo, para eses toques, coa trasmisión por cable de aceiro desconectada ou rota.
    Tanto a campá dos cuartos da torre do reloxo como as dúas campás do museo teñen os mazos por gravidade mal regulados e quedan pegados cando tocan. Aparentemente a campá das horas da torre está ben regulada.

    Autores de la documentación

    • ÁLVARO MUÑOZ, Mari Carmen; LLOP i BAYO, Francesc (20-07-2006)
    • INSUA, Valentín (20-07-2016)
    Editor de la ficha RUIZ i ENGRA, Antoni
    Actualización 08-03-2026
    16 Fotos
    Inventario general de relojes
  • Ficha reducida (PDF)
  • Regresar a la página anterior
  • Inventario de las campanas de las Catedrales de España
    © Ministerio de Cultura y Deporte (2026)
    Dr. Francesc LLOP i BAYO (2026)
    083038@gmail.com
    Última modificación: 25-05-2026